برای “مردی برای تمام فصول”

فیلم مردی برای تمام فصول (A Man for All Seasons) در سال ۱۹۶۶ و با کارگردانی فرد زینمان ساخته شده و سال های پایانی زندگی سر توماس مور قاضی، نویسنده و صدراعظم انگلستان را که در سال ۱۵۳۵ میلادی اعدام شد، روایت می کند. سر توماس مردی متنفذ، خوش نام و فرزانه است که از احترام فراوان مردم و حکومت برخوردار است. با مرگ صدراعظم سابق، پادشاه هنری هشتم که ارتباط دوستانه ای با سر توماس داشت، او را به عنوان صدراعظم منصوب نمود.

هنری هشتم پادشاهی قدرت طلب بود و می خواست با جدا کردن کلیسای انگلستان از واتیکان، خود عنوان ریاست کلیسای انگلستان را داشته باشد. سر توماس که یک کاتولیک با ایمان بود، در مقابل این خواسته شاه قدرقدرت تسلیم نشد. از سوی دیگر شاه برخلاف تعالیم کلیسای کاتولیک مصمم به ازدواج با بیوه برادرش بود. سر توماس حاضر نبود باورهایش را با نعمت های دنیوی عوض کند و همچون همه نخبگان آن ایام، با تأیید قدرت مطلقه شاه از امتیاز جیره خواری شاه شاهان برخوردار شود، آزادی و آزادگیش را با مقام و منصب معامله کند، تا قدرت طلبان دنیاپرست کاری به کارش نداشته باشند. سر توماس می توانست مثل بقیه تسلیم شود و شخصیت انسانی اش را با مهر زدن برپای طومار سرسپردگی شیفتگان قدرت فراموش کند، و چند صباحی بیشتر زندگی کند.

او سر توماس مور بود: مردی برای تمام فصول.

سر توماس مور

سر توماس مور

شاه اصرار کرد که او همچنان جزو خاصان دربار باشد و در التزام رکاب. سر توماس نپذیرفت. از قدرت کنار رفت. اما این کافی نبود. حتی بودن و نفس کشیدنش هم برای قدرت طلبان خطرناک بود. زندانیش کردند. همه جا را دنبال مدرکی گشتند تا بدنامش کنند. اما او چنان صاف و زلال زندگی کرده بود که بدخواهان کینه توز در این عرصه هم ناکام ماندند، و کوچکترین سندی برای بی آبرو کردنش پیدا نکردند.

سر توماس بر سر باورهایش ایستاد و حتی ترس از مرگ هم باعث نشد که تسلیم صحنه آرایی و آتش افروزی قدرتمندان شود. عاقبت در سحرگاه ششم ژوئیه ۱۵۳۵ میلادی سر از تنش جدا کردند.

سر توماس در کنار هنری هشتم، پاسخ او به شاه منفی است.

سر توماس در کنار هنری هشتم؛ پاسخ او به شاه منفی است.

فرد زینمان در به تصویر کشیدن سال های پایانی زندگی سر توماس، کاری سترگ و درخشان کرده است. پل اسکوفیلد بازیگر نقش سرتوماس هم بسیار عالی از پس کار برآمده است. بی اغراق همه صحنه ها و همه دیالوگ ها عالی هستند و من فقط چند صحنه را شرح می دهم:

سر توماس بعد از برکناری از قدرت یکه و تنها در راه بازگشت به خانه است. می خواهد قایقی کرایه کند. قایق رانان تا متوجه حضور صدراعظم سابق می شوند، فوری مشعلشان را در آب رودخانه خاموش می کنند تا با او روبرو نشوند. آخر همسفر شدن با سر توماس برای آن ها عواقب بدی خواهد داشت. سر توماس پیاده راه می افتد و تا صبح طول می کشد که به خانه برسد.

در صحنه ای دیگر، دوک نورفولک که دوست قدیمی سر توماس است در جلسه بازجویی او را نصیحت می کند: سر توماس! ما دوستان هم هستیم. همه ما طومار را امضا کرده ایم. چرا به ما نمی پیوندی و مانند ما در عالم دوستی طومار را امضا نمی کنی؟ سر توماس می گوید: اگر روز قیامت برسد، تو به خاطر امضا کردن طومار، اهل بهشت و من به خاطر امضا نکردن اهل جهنم بشوم، حاضری به خاطر دوستی دنبال من بیایی و مرا تنها نگذاری؟! نه من امضا نمی کنم!

در صحنه ای دیگر، در دادگاه و روز محاکمه به ریچارد ریچ که با امید رسیدن به مقامات عالیه بر علیه سر توماس شهادت دروغ داد، می گوید: ریچارد! اگر یک نفر شخصیت و وجدانش را بفروشد و در مقابل تمام ثروت های دنیا را بگیرد، باز هم ضرر کرده است.

سر توماس در دادگاه، او اهل تسلیم نیست.

سر توماس در دادگاه؛ او اهل تسلیم نیست.

یکی از زیباترین صحنه های فیلم، صحنه اعدام است. سر توماس با صلابت و آرامشی که از عمق ایمانش برمی خیزد، ایستاده است، جلاد با تبری در دست، جلو می آید و تعظیم خفیفی می کند، گویی نمی خواهد نماینده دربار که شاهد اجرای حکم است، متوجه تعظیم او شود و پرونده ای برایش درست بشود! سرتوماس با مهربانی به او می گوید: ترا می بخشم، تو مرا به دیدار خالقم روانه می کنی.

نماینده دربار که قصد خودشیرینی و نمایش سرسپردگی دارد، مثل همه سرسپردگان تاریخ، زبان به طعنه می گشاید که: سر توماس مطمئنی؟! (آخر از دید او پادشاه قدرت طلب نه تنها تکلیف این دنیا، که تکلیف آن دنیا را هم معلوم می کند! کسی که در مقابل سلطان قدرت قدرت که نماینده تام الاختیار خدا بر روی زمین است، سجده نکند، از درگاه خداوند هم رانده می شود!) سر توماس با آرامشی مؤمنانه جواب می دهد: خداوند بنده ای را که با تمام وجود طالب دیدار او باشد، ناامید نمی کند.

سر توماس در ۵۷ سالگی با دنیا وداع می کند. او می توانست سال های سال زنده بماند و از مزایای قدرت و دوستی با شاه قدرتمند بهره برگیرد. می توانست بماند و نوه هایش را که آرزوی دیدارشان را داشت، ببیند و در کنار خانواده اش زندگی آسوده ای داشته باشد؛ کتاب بنویسد، آثار هنری خلق کند و علم و دانشش را به رخ مردم بکشد. اما به چه قیمتی؟ او برای زنده ماندن باید پای طومار بندگی را امضا می کرد. او باید می پذیرفت که حق با شاه قدر قدرت است و دیگران حتی اگر مدعی روز بودن روز باشند، اشتباه می کنند! اما او سر توماس بود؛ مردی که برای تسلیم نشدن و دست نبوسیدن آفریده شده بود؛ مردی برای تمام فصول. سر توماس نمونه ای از انسان های صادق و مؤمن است که هرگز تسلیم زورگویان نمی شوند و پرچمدار آزادی و آزادگی انسان هستند.

هم داستان زندگی سر توماس بسیار گفتنی و شنیدنی است و هم فیلم فرد زینمان بسیار دیدنی! هر چه بگویم ، کم گفته ام. فقط این نکته را اضافه کنم که انصافاً ترجمه و دوبله فیلم به فارسی با ظرافتی باورنکردنی انجام گرفته است. آن چنان که اگر کسی مدعی شود نسخه اصلی فیلم به زبان فارسی بوده و نسخه انگلیسی از روی آن دوبله شده است، خیلی اغراق آمیز نیست. من خاضعانه به هنر درخشان دوبلورهای هم وطن ادای احترام می کنم.

در فرصتی مناسب درباب کتاب اتوپیا که یکی از مشهورترین آثار سرتوماس مور است، صحبت خواهم کرد.

این را هم اضافه کنم که اثر ماندگار فرد زینمان جایزه اسکار بهترین فیلم سال ۱۹۶۷ را برد.

نوشتن پاسخ

نقل مطالب سایت با ذکر منبع آزاد است.